थिएटर ऑफ रेलेवंस मुंबई नाट्य महोत्सव 2017
" मुंबई " - स्वप्नांची नगरी , इथे सगळी स्वप्नं पूर्ण होतात , इथे छोट्यातली छोटी कल्पना खूप मेहनत आणि कष्ट करून मोठ्या संकल्पनेचं स्वरूप घेते..असं म्हंटले जाते कि मुंबई कधी झोपत नाही , आणि हे खरे आहे ... आपण कितीही वाजता घरून बाहेर पडलो , तो दिवस असुदे किंवा संध्याकाळ किंवा रात्र , मुंबईतली लोकसंख्या अगदी जोरदार त्यांच्या स्वप्नांना पूर्ण करण्यासाठी दिवस रात्र मेहनत करत असते... ह्या मुंबईचे वैशिष्ट्य म्हणजे हा एक प्रकारचा छोटा भारतच आहे , विविध लोकं , जीवन जगण्याची वेगवेगळी पद्धत , जेवणाची वेगवेगळी चव , विविध संस्कृती , भाषा , उत्सव , स्वप्नं आणि कलाकौशल्य.. ह्या मुंबईत खूप गती जाणवते - अगदी जन्म घेण्यापासून ते मृत्यू येई पर्यंत म्हणजे दर सेकंदाला एका बाळाचा जन्म होणे , त्याचे नाव गाव ह्याची नोंद अर्थात जीवन जगण्याचे एक ओळख पत्र तयार करणे , मग शिक्षण व्यवस्थेत तासाभरात बदलणारे विषय , नोकरी मिळवण्यासाठी केलेली धावपळ आणि ती टिकवून ठेवण्यासाठी नेहमीप्रमाणे नवसाची म्हणजेच 9 वाजून 6 मिनिटांची लोकल पकडणे.. जबाबदार्या आणि महागाई हे दोघे जणू एकमेकांचे मित्रच , दोघेही सोबतच वाढतात !! वार्याची झुळूक आल्यावर जरावेळ डोळे बंद होतात , पण डोक्यात मात्र विचारांचा गोंधळ सुरूच असतो... माणसांच्या गर्दीत एक माणूस म्हणून उभं राहताना सुद्धा एकटेपणाची जाणीव होते.. समान अंगकाठीचे असून सुद्धा ओळख मात्र काही पटत नाही.. आणि मग अचानक मेंदूतले सगळे विचार धासळतात आणि एकच प्रश्न निर्माण होतो - " मी का आणि कशासाठी ?? "
" थिएटर ऑफ रेलेवंस " ह्या नाट्य तत्वाची मी अभ्यासक आणि रंगकर्मी... गेले 2.5 (अडीच) वर्षांपासून मी ह्या नाट्य तत्वावर अभ्यास करत आहे आणि माझ्या रंगकार्मातून नाटक आणि जीवन ह्याचे अद्भुत , कलात्मक संबंध जोडत आहे. हो मला कळतंय , कि वरच्या परिच्छदेचा ह्याच्याशी काय संबंध ? " थिएटर ऑफ रेलेवंस " ह्या नाट्य तत्वाची ओळख म्हणजे परिवर्तन - वैयक्तिक , पारिवारिक , सामाजिक , राजनैतिक , शैक्षणिक , सांस्कृतिक आणि मुळात वैचारिक.. ह्या तत्वाने मला माणूस म्हणून जगण्यास प्रेरित केले , गतिमान चक्रात भरडले जाण्याआधी मला चिंतन प्रक्रियेची ओळख करून दिली.. ह्या प्रक्रियेमुळे मी क्षणा क्षणांचा रचनात्मक विचार करू लागले.. माझ्या आयुष्याला एक अर्थ मिळत गेला आणि त्या अर्थाने मला गर्दीतून वेगळं केले आणि " सशक्त कलाकार " अशी ओळख दिली.. मी समजते कि हे फक्त नाट्य तत्व नसून आयुष्यात मानवी मूल्यांचे रोपटे लावणारे एक जीवन तत्व आहे..
" थिएटर ऑफ रेलेवंस " चे मुळ उद्देश्य म्हणजे कला हे मनोरंजनासाठी नाही तर परिवर्तनाचे सक्षक्त माध्यम आहे आणि कलाकार समजात रचनात्मक , सकारात्मक आणि कलात्मक परिवर्तनासाठी प्रतिबद्ध आहे.. ह्या नाट्य तत्वचा जन्म 12 ऑगस्ट 1992 साली झाला ज्याचे जनक जागतिक रंगचिंतक आणि तत्वज्ञ मंजुल भारद्वाज आहेत , जे गेले 28 वर्षांपासून थियेटर करत आहेत आणि ह्या वर्षी थियेटर ऑफ रेलेवंस ह्या नाट्य तत्वाला 25 वर्ष पूर्ण झाली.. 25 वर्षापासून " थियेटर ऑफ रेलेवंस " ह्या नाट्य तत्वाने गाव , खेड्या पाड्यात , पथनाट्य , राज्य , रंगमंचीय , देश , विदेशात एका रंग आंदोलनाचे स्वरूप घेतले आहे जे मानव कल्याणासाठी , कलात्मक्तेसाठी सज्ज आहे.... 10 , 11 , 12 ऑगस्ट 2017 ला " थियेटर ऑफ रेलेवंस दिल्ली नाट्य महोत्सव " साजरा करण्यात आला.. तिथून प्राप्त झालेली चैतन्य अवस्था , आत्मविश्वास आणि उर्जा एका व्यक्तीतल्या कलाकाराला आणि एका कलाकारातल्या व्यक्तीला सक्षम करत होती... आणि ही वैचारिक स्पष्टता , आपल्या असण्याचा उत्सव आणि मराठी रंगभूमीला उन्मुक्त करण्यासाठी आता मुंबईत महोत्सव साजरा करावा असे आव्हान घेऊन आम्ही थियेटर ऑफ रेलेवंस चे अभ्यासक आणि रंगकर्मी मुंबईत परतलो...
मंजुल भारद्वाज द्वारा लिखित आणि दिग्दर्शित नाटक - " गर्भ " , " अनहद नाद - Unheard Sounds of Universe " आणि " न्याय के भंवर में भंवरी " हे तीन वैचारिक आणि कलात्मक नाटक आम्ही मुंबईतल्या नाटकाचे माहेरघर म्हणजेच " श्री शिवाजी मंदिर " इथे करायचे ठरवले.. परिवर्तन म्हणजे प्रस्थापित मापदंडांना तोडून नवीन रचना स्थापित करणे आणि हे थिएटर ऑफ रेलेवंस चे मूळ तत्व आहे.. म्हणूनच शनिवार , रविवार असे सुट्ट्यांचे दिवस न घेता आठवड्यातले 5 दिवसांपैकी 3 दिवस निश्चित केले - बुधवार , गुरुवार आणि शुक्रवार... कारण नाटक हे सुट्यांमध्ये वेळ घालवण्यासाठी नाही , तर आपल्या रोजच्या जीवनात एक सर्जनशील वेळ निर्माण करण्यासाठी ची प्रक्रिया आहे.. आम्ही कलाकारांनी परिवर्तनाचा विडा उचलला आणि कलेला पुढे आणण्याचे पवित्र कार्य आम्ही करत आहोत , म्हणूनच प्राईम टाईम मधेही न अडकता तीनही दिवस सकाळी 11 वाजता ची प्रस्तुति करण्याची ठरवली... व्यवस्था चालवणाऱ्या संस्था , किंवा कार्यालय हे सकाळीच उघडतात , मग व्यवस्था बदलवणारे संस्था म्हणजे " थियेटर " सकाळी का उघडू शकत नाही !!!
" थिएटर ऑफ रेलेवंस " नुसार प्रेक्षक हा सर्वप्रथम आणि सशक्त रंगकर्मी आहे आणि म्हणूनच हे नाट्य महोत्सव साजरा करण्यासाठी प्रेक्षक सहभागी झाले आणि त्यांनी सहयोग केला. सहयोग वैचारिक नाटकांसाठी , सहयोग मानवता पसरवण्यासाठी , सहयोग व्यवस्थेवर बौद्धिक प्रहार होण्यासाठी , सहयोग कलात्मक निर्मितीसाठी... प्रेक्षकांसोबत संवाद साधल्यामुळे संकल्पनांना बळ मिळत गेले आणि ह्या तिन्ही नाटकांची प्रस्तुति पाहायला , त्यातल्या विचारांचा अनुभव घ्यायला आणि नाट्य प्रक्रियेत सहभागी व्हायला मराठी रंगभूमीशी समर्पित असणारे वैचारिक हस्ती , नाटककार , समीक्षक , नाट्य प्रेमी , कलाकार , रचनाकार , शिक्षक आणि रंग प्रेक्षक आम्हाला लाभले ....
* नाटक " गर्भ " 15 नोव्हेंबर 2017 , बुधवार , सकाळी 11 वाजता , श्री शिवाजी नाट्य मंदिर , दादर.
" गर्भ " हे नाटक माणसाचा माणूस म्हणून जगण्याचा संघर्ष आहे. ह्या नाट्य प्रस्तुतिने मला माझ्यातल्या माणसाच्या मानवी ताकदीची जाणीव करून दिली.. गर्भची प्रस्तुति करताना नाटकाच्या दृश्यां प्रमाणे माझी शारिरीक कृती होत होती परंतु वैचारिक स्तरावर माझ्या आयुष्यात असणाऱ्या प्रत्येक घडामोडीचा थेट संबंध मला लागत होता. राजनैतिक , शैक्षणिक , सामाजिक , जातीवाद , वर्गवाद , रंगभेद ह्या सगळ्या चौकटिंना मोडून एक माणूस म्हणून स्वतःचा निर्माण करत होते ... कलाकाराच्या बाह्य अभिनयातून , व्यक्तीच्या अंतःकरणात सुरू असलेली चलबिचल जी त्याला सकारात्मक विचार करण्यास प्रेरित करते , अशी सुंदर प्रक्रिया मी अनुभवत होते.
* नाटक " अनहद नाद - Unheard Sounds of Universe " 16 नोव्हेंबर 2017 , गुरुवार , सकाळी 11 वाजता , श्री शिवाजी नाट्य मंदिर , दादर.
माझ्या नाट्य क्षेत्रातले हे पहिले वैचारिक , कलात्मक नाटक... हे नाटक कलाकार आणि कलेच्या उन्मुक्तते विषयी भाष्य करते आणि बाजारीकरणाने रचलेले षडयंत्र " खरीदो और बेचो " ह्याला मोडीत काढून कलाकारांना स्वतःच्या अस्तित्वाचा निर्माण करण्याची संधी प्राप्त करून देते. स्वतःचा अंतर्ध्वनी ऐकण्यास प्रेरित करते आणि निसर्गातल्या शुद्धतेने आपल्या आतल्या शुद्धतेला जागृत करते.. ज्या नाटकामुळे मी माझ्या आतला सशक्त आवाज ऐकू आणि ऐकवू लागले... ह्या आवाजाचा प्रवास ब्रह्मांडापासून माझ्यातल्या ब्रह्मांडापर्यंत आहे आणि माझ्या ब्रह्मांडापासून प्रेक्षकांच्या ब्रह्मांडापर्यंत आहे...
* नाटक " न्याय के भंवर में भंवरी " 17 नोव्हेंबर 2017 , शुक्रवार , सकाळी 11 वाजता , श्री शिवाजी नाट्य मंदिर , दादर.
पितृसत्तामक मानसिकतेला एक जोरदार चपराक , अर्थात स्त्री ला शरीरापलिकडे एक सर्जनशील व्यक्तित्व म्हणून पाहण्याची दृष्टि प्रदान करणारे नाटक. ह्या नाटकाला मी पार्श्व संगीत दिले.. भूमिकेत असणारी सुप्रसिद्ध कलाकार आणि थिएटर ऑफ रेलेवन्सची अभ्यासक बबली रावत ह्यांचा अभिनय माझ्या सांगितला सूर देत होता .. आता पर्यंत नाटकाच्या पार्श्वसंगीताचा अभिनयाशी केवळ नाटकापूर्त संबंध असतो पण थिएटर ऑफ रेलेवंस अंतर्गत नाटकांमध्ये कलाकार , संगीत , प्रकाश योजना ह्या सगळ्यांचे एक एक महत्वाच्या भूमिका असतात... ह्या नाटकाने थेट प्रेक्षकांमध्ये बसलेल्या ' मर्द ' मानसिकतेला नाट्यगृहा बाहेर काढले , अर्थातच नाटक बघत असलेले प्रेक्षक हे स्त्री पुरुष नसून माणूस म्हणून प्रयोगात सामील झाले होते..
मुंबईचे धावपळीचे आयुष्य , कामाचा व्याप , जबाबदाऱ्या आणि सतत धावणारा घड्याळाचा काटा ह्या सगळ्यामधून प्रेक्षकांनी स्वतःसाठी वेळ निर्माण केला आणि वैचारिक संवादासाठी एक पाऊल पुढे उचलले.. शिवाजी मंदिर , कलेचे मंदिर जिथे कलात्मक प्रयोग होतात मराठी रंगभूमीचा उदगार करण्यासाठी आणि त्याची सुरवात थिएटर ऑफ रेलेवन्स च्या कलासाधकांनी केली ह्याचा मला खूप खूप अभिमान आहे ...
कोमल खामकर
थिएटर ऑफ रेलेवन्स रंगकर्मी व अभ्यासक
komalkhamkar08@gmail.com
